“Birbirimizi gerçekten anlamadan neden karar veriyoruz?”
Ama bu iki bakış açısı biyolojik veya değişmez cinsiyet özellikleri olarak görülmemeli. Aynı insan hem sonuç odaklı hem duygusal etkilerin farkında olabilir. Nitekim bilimsel veriler, bireyler arasındaki farklılıkların cinsiyet kategorilerinden çok daha karmaşık olduğunu gösteriyor.
5. Sabırsızlık Her Zaman Kötü Müdür? Hayır
Burada önemli bir ayrım yapmazsak sabırsızlık hakkında yanlış bir sonuca varabiliriz.
Her beklemeye razı olmak da erdem değildir.
Bir hastane hizmeti gereksiz yere gecikiyorsa tepki göstermek mantıklıdır.
Bir iş yerinde karar aylarca erteleniyorsa yöneticiden net tarih istemek normaldir.
Bir ilişkide sorun sürekli konuşuluyor ama hiçbir değişiklik yapılmıyorsa “biraz daha sabret” demek çözüm olmayabilir.
Sabırsızlık bazen değişim ihtiyacının sinyali olabilir.
Patience üzerine geliştirilen “process model” yaklaşımı da sabırsızlığı basitçe kötü bir karakter özelliği olarak değil, rahatsız edici bir gecikmeye verilen duygusal tepki olarak ele alıyor. Bu yaklaşımda asıl mesele, kişinin ortaya çıkan sabırsızlık duygusunu nasıl düzenlediği. PubMed
Bu ayrım bence konunun en önemli noktalarından biri.
Sorun “sabırsızlık hissetmek” değil.
Sorun, sabırsızlık hissettiğimiz anda verdiğimiz kararın kontrolünü tamamen bu duyguya bırakmak.
6. Asıl Kayıp Bazen Fırsat Maliyetidir
Ekonomi açısından sabırsızlığın ilginç bir tarafı var: Kaybedilen şey her zaman doğrudan görülemez.
Diyelim ki bir kişi bir kursa başladı ve üç hafta sonra sonuç alamadığı için bıraktı.
Kaybı yalnızca kursa ödediği para değildir.
Aynı zamanda devam etseydi kazanabileceği beceriyi, bağlantıları ve sonraki fırsatları da kaybetmiştir.
Bir girişimci ilk başarısız denemeden sonra vazgeçerse, kayıp yalnızca başarısız proje değildir. İkinci projede kullanılabilecek deneyim de ortadan kalkar.
Bir çalışan sürekli “hemen terfi” beklentisiyle iş değiştirirse, her değişimde yeniden uyum sağlama maliyeti öder.
Burada sabır, pasif biçimde beklemek anlamına gelmez.
Sabır + geri bildirim + düzeltme = ilerleme.
Sadece beklemek başka şeydir.
Sabırlı biçimde çalışmaya devam etmek başka.
Zamanlar arası kararlar üzerine yapılan araştırmalar da insanların seçim süreçlerinin kullandıkları bilgi arama stratejilerinden etkilendiğini gösteriyor. Bir çalışmada seçenekleri karşılaştırmaya yönelik arama stratejisinin gelecekteki ödülleri daha az indirgemeyle değerlendirmeyle ilişkili olduğu ve deneysel olarak bu arama biçiminin teşvik edilmesinin daha sabırlı seçimlere yol açtığı bulundu. PubMed Central (PMC)
Bu bulgu günlük yaşam için oldukça kullanışlı bir fikir veriyor:
Sabır sadece karakter meselesi olmayabilir; karar verme yöntemimizi değiştirerek de artırılabilir.
7. Sabırsızlığın Finansal ve Sağlık Boyutu Neden Önemli?
İnsan davranışlarının geleceğe yönelik sonuçları ekonomiyle sınırlı değil.
Araştırmacılar zamanlar arası kararların sağlık, eğitim, servet ve çevresel davranışlar gibi alanlarda önemli olduğunu belirtiyor. PubMed Central (PMC)
Bunun mantığı açık.
Sağlıklı davranışların önemli bölümü gecikmiş ödül üretir.
Bugün yürüyüş yapmanın ödülü çoğu zaman dramatik değildir.
Ama bunu aylar ve yıllar boyunca sürdürmenin etkisi farklı olabilir.
Benzer şekilde emeklilik için birikim yapmanın bugünkü psikolojik ödülü düşüktür. Gelecekteki faydası ise çok daha yüksek olabilir.
Burada sabırsız insanın yaptığı hata çoğu zaman “geleceği önemsememek” değildir. Geleceğin soyut olmasıdır.
Bugünkü 100 TL gerçektir.
20 yıl sonraki finansal güvenlik ise zihinde canlandırılması daha zor bir sonuçtur.
Davranışsal ekonomi tam da bu noktayı inceler: İnsanlar gelecekteki sonuçları bugünkü sonuçlarla aynı psikolojik ağırlıkta değerlendirmez.
Üstelik belirsizlik de devreye girer. Yakın tarihli bir çalışmada gecikmiş ödülün değerinin, ödül miktarındaki gelecekteki belirsizlik arttıkça daha fazla düşebildiğine ilişkin deneysel kanıtlar bulundu. Üç deneyin toplam örneklemi 158 kişiydi ve araştırmacılar belirsizlik ile gecikmiş ödül arasındaki ilişkiyi farklı görevlerle test etti. PubMed Central (PMC)
Yani bazen insanın “hemen alayım” demesinin altında yalnızca sabırsızlık değil, geleceğin belirsizliğine duyulan güvensizlik de bulunabilir.
8. Peki Sabırsız İnsan Ne Yapabilir?
Bence çözüm “daha sabırlı ol” demek kadar basit değil. Çünkü sabırsızlık ortaya çıktığında insan zaten beklemek istemiyor.
Daha işe yarar yöntem, bekleme anını yeniden yapılandırmak.
Örneğin önemli bir karar vermeden önce şu üç soruyu sormak mümkün:
1. Şu anda gerçekten zaman baskısı var mı?
Yoksa yalnızca zihinsel olarak mı acele ediyorum?
2. Hemen seçtiğim seçenek ile beklediğim seçenek arasında ne kadar gerçek fark var?
10 dakika sonra vereceğim karar gerçekten daha mı kötü olacak?
3. Yanlış karar verirsem geri dönüş maliyetim ne olacak?
Bu üçüncü soru özellikle güçlü.
Çünkü sabırsızlık genellikle “ne kadar hızlı sonuç alırım?” sorusuna odaklanır.
Daha dengeli düşünce ise “hızlı davranırsam neyi riske atıyorum?” diye sorar.
Ayrıca kararları tamamen duygudan arındırmak da mümkün değildir. Araştırmalar duyguların zaman algısını ve gecikmiş seçimleri etkileyebildiğini gösteriyor. Örneğin iki deneyde toplam 79 katılımcıyla yapılan bir araştırmada olumlu duygulanımın gelecekteki sürelerin daha uzun algılanmasıyla ilişkili olduğu ve bunun sabırsız seçim eğilimini etkileyebileceğine dair bulgular elde edildi. PubMed
Dolayısıyla bazen çözüm “duygularımı yok sayayım” değil, duygunun karar üzerindeki etkisini fark edeyim demek.
9. Sabırsızlığın En Büyük Kaybı Belki de “İkinci Şans”tır
Konunun tamamını bir araya getirdiğimizde benim dikkatimi en çok çeken nokta şu:
Sabırsızlığın maliyeti çoğu zaman ilk bakışta görünmez.
Bir işi erken bırakınca sadece o işi bırakmış olmayız; deneyim kazanma ihtimalini de bırakırız.
Bir insanı dinlemeden karar verince sadece bir konuşmayı kaçırmayız; karşımızdaki kişinin vereceği yeni bilgiyi de kaçırırız.
Bir yatırım veya tasarruf planından kısa sürede vazgeçince yalnızca bugünkü sonucu değil, zamanın sağlayacağı birikimi de kaybederiz.
Bir tartışmada hemen tepki verince yalnızca birkaç dakikalık huzuru değil, ilişkinin daha sağlıklı bir iletişim biçimine dönüşme ihtimalini de zedeleyebiliriz.
Bu nedenle sabırsızlığın karşıtı bana göre “sonsuz beklemek” değil.
Daha doğru ifade şu olabilir:
Sabırsızlığın karşıtı, doğru zamanda doğru tepkiyi verebilmek için gereken kadar bekleyebilmektir.
Üstelik bilimsel araştırmalar da sabrı sabit bir kişilik özelliği olarak görmek yerine, duygu düzenleme ve karar verme süreçleriyle bağlantılı biçimde ele alıyor. PubMed+1
Forumda Asıl Tartışılması Gereken Soru
Sizce sabırsızlık hayatınızda en çok neye mal oldu?
Para mı?
İş fırsatı mı?
Bir ilişki mi?
Yanlış verilmiş bir karar mı?
Yoksa bazen tam tersine, sabırsızlığınız sayesinde gereksiz yere beklemeyi bırakıp doğru bir adım mı attınız?
Bir de şu ayrımı tartışmak ilginç olabilir:
“Sabırlı olmak” gerçekten daha iyi karar vermek anlamına mı geliyor, yoksa bazı durumlarda fazla sabır da fırsat kaybına mı yol açıyor?
Çünkü gerçek hayatta mesele hızlı olmak veya yavaş olmak değil. Mesele, hangi kararın hemen verilmesi gerektiğini ve hangi kararın zamana ihtiyaç duyduğunu ayırt edebilmek.
Belki de sabırsız insanın en büyük kaybı zaman değildir.
Henüz ortaya çıkmamış olan ihtimallerdir.
Ama bu iki bakış açısı biyolojik veya değişmez cinsiyet özellikleri olarak görülmemeli. Aynı insan hem sonuç odaklı hem duygusal etkilerin farkında olabilir. Nitekim bilimsel veriler, bireyler arasındaki farklılıkların cinsiyet kategorilerinden çok daha karmaşık olduğunu gösteriyor.
5. Sabırsızlık Her Zaman Kötü Müdür? Hayır
Burada önemli bir ayrım yapmazsak sabırsızlık hakkında yanlış bir sonuca varabiliriz.
Her beklemeye razı olmak da erdem değildir.
Bir hastane hizmeti gereksiz yere gecikiyorsa tepki göstermek mantıklıdır.
Bir iş yerinde karar aylarca erteleniyorsa yöneticiden net tarih istemek normaldir.
Bir ilişkide sorun sürekli konuşuluyor ama hiçbir değişiklik yapılmıyorsa “biraz daha sabret” demek çözüm olmayabilir.
Sabırsızlık bazen değişim ihtiyacının sinyali olabilir.
Patience üzerine geliştirilen “process model” yaklaşımı da sabırsızlığı basitçe kötü bir karakter özelliği olarak değil, rahatsız edici bir gecikmeye verilen duygusal tepki olarak ele alıyor. Bu yaklaşımda asıl mesele, kişinin ortaya çıkan sabırsızlık duygusunu nasıl düzenlediği. PubMed
Bu ayrım bence konunun en önemli noktalarından biri.
Sorun “sabırsızlık hissetmek” değil.
Sorun, sabırsızlık hissettiğimiz anda verdiğimiz kararın kontrolünü tamamen bu duyguya bırakmak.
6. Asıl Kayıp Bazen Fırsat Maliyetidir
Ekonomi açısından sabırsızlığın ilginç bir tarafı var: Kaybedilen şey her zaman doğrudan görülemez.
Diyelim ki bir kişi bir kursa başladı ve üç hafta sonra sonuç alamadığı için bıraktı.
Kaybı yalnızca kursa ödediği para değildir.
Aynı zamanda devam etseydi kazanabileceği beceriyi, bağlantıları ve sonraki fırsatları da kaybetmiştir.
Bir girişimci ilk başarısız denemeden sonra vazgeçerse, kayıp yalnızca başarısız proje değildir. İkinci projede kullanılabilecek deneyim de ortadan kalkar.
Bir çalışan sürekli “hemen terfi” beklentisiyle iş değiştirirse, her değişimde yeniden uyum sağlama maliyeti öder.
Burada sabır, pasif biçimde beklemek anlamına gelmez.
Sabır + geri bildirim + düzeltme = ilerleme.
Sadece beklemek başka şeydir.
Sabırlı biçimde çalışmaya devam etmek başka.
Zamanlar arası kararlar üzerine yapılan araştırmalar da insanların seçim süreçlerinin kullandıkları bilgi arama stratejilerinden etkilendiğini gösteriyor. Bir çalışmada seçenekleri karşılaştırmaya yönelik arama stratejisinin gelecekteki ödülleri daha az indirgemeyle değerlendirmeyle ilişkili olduğu ve deneysel olarak bu arama biçiminin teşvik edilmesinin daha sabırlı seçimlere yol açtığı bulundu. PubMed Central (PMC)
Bu bulgu günlük yaşam için oldukça kullanışlı bir fikir veriyor:
Sabır sadece karakter meselesi olmayabilir; karar verme yöntemimizi değiştirerek de artırılabilir.
7. Sabırsızlığın Finansal ve Sağlık Boyutu Neden Önemli?
İnsan davranışlarının geleceğe yönelik sonuçları ekonomiyle sınırlı değil.
Araştırmacılar zamanlar arası kararların sağlık, eğitim, servet ve çevresel davranışlar gibi alanlarda önemli olduğunu belirtiyor. PubMed Central (PMC)
Bunun mantığı açık.
Sağlıklı davranışların önemli bölümü gecikmiş ödül üretir.
Bugün yürüyüş yapmanın ödülü çoğu zaman dramatik değildir.
Ama bunu aylar ve yıllar boyunca sürdürmenin etkisi farklı olabilir.
Benzer şekilde emeklilik için birikim yapmanın bugünkü psikolojik ödülü düşüktür. Gelecekteki faydası ise çok daha yüksek olabilir.
Burada sabırsız insanın yaptığı hata çoğu zaman “geleceği önemsememek” değildir. Geleceğin soyut olmasıdır.
Bugünkü 100 TL gerçektir.
20 yıl sonraki finansal güvenlik ise zihinde canlandırılması daha zor bir sonuçtur.
Davranışsal ekonomi tam da bu noktayı inceler: İnsanlar gelecekteki sonuçları bugünkü sonuçlarla aynı psikolojik ağırlıkta değerlendirmez.
Üstelik belirsizlik de devreye girer. Yakın tarihli bir çalışmada gecikmiş ödülün değerinin, ödül miktarındaki gelecekteki belirsizlik arttıkça daha fazla düşebildiğine ilişkin deneysel kanıtlar bulundu. Üç deneyin toplam örneklemi 158 kişiydi ve araştırmacılar belirsizlik ile gecikmiş ödül arasındaki ilişkiyi farklı görevlerle test etti. PubMed Central (PMC)
Yani bazen insanın “hemen alayım” demesinin altında yalnızca sabırsızlık değil, geleceğin belirsizliğine duyulan güvensizlik de bulunabilir.
8. Peki Sabırsız İnsan Ne Yapabilir?
Bence çözüm “daha sabırlı ol” demek kadar basit değil. Çünkü sabırsızlık ortaya çıktığında insan zaten beklemek istemiyor.
Daha işe yarar yöntem, bekleme anını yeniden yapılandırmak.
Örneğin önemli bir karar vermeden önce şu üç soruyu sormak mümkün:
1. Şu anda gerçekten zaman baskısı var mı?
Yoksa yalnızca zihinsel olarak mı acele ediyorum?
2. Hemen seçtiğim seçenek ile beklediğim seçenek arasında ne kadar gerçek fark var?
10 dakika sonra vereceğim karar gerçekten daha mı kötü olacak?
3. Yanlış karar verirsem geri dönüş maliyetim ne olacak?
Bu üçüncü soru özellikle güçlü.
Çünkü sabırsızlık genellikle “ne kadar hızlı sonuç alırım?” sorusuna odaklanır.
Daha dengeli düşünce ise “hızlı davranırsam neyi riske atıyorum?” diye sorar.
Ayrıca kararları tamamen duygudan arındırmak da mümkün değildir. Araştırmalar duyguların zaman algısını ve gecikmiş seçimleri etkileyebildiğini gösteriyor. Örneğin iki deneyde toplam 79 katılımcıyla yapılan bir araştırmada olumlu duygulanımın gelecekteki sürelerin daha uzun algılanmasıyla ilişkili olduğu ve bunun sabırsız seçim eğilimini etkileyebileceğine dair bulgular elde edildi. PubMed
Dolayısıyla bazen çözüm “duygularımı yok sayayım” değil, duygunun karar üzerindeki etkisini fark edeyim demek.
9. Sabırsızlığın En Büyük Kaybı Belki de “İkinci Şans”tır
Konunun tamamını bir araya getirdiğimizde benim dikkatimi en çok çeken nokta şu:
Sabırsızlığın maliyeti çoğu zaman ilk bakışta görünmez.
Bir işi erken bırakınca sadece o işi bırakmış olmayız; deneyim kazanma ihtimalini de bırakırız.
Bir insanı dinlemeden karar verince sadece bir konuşmayı kaçırmayız; karşımızdaki kişinin vereceği yeni bilgiyi de kaçırırız.
Bir yatırım veya tasarruf planından kısa sürede vazgeçince yalnızca bugünkü sonucu değil, zamanın sağlayacağı birikimi de kaybederiz.
Bir tartışmada hemen tepki verince yalnızca birkaç dakikalık huzuru değil, ilişkinin daha sağlıklı bir iletişim biçimine dönüşme ihtimalini de zedeleyebiliriz.
Bu nedenle sabırsızlığın karşıtı bana göre “sonsuz beklemek” değil.
Daha doğru ifade şu olabilir:
Sabırsızlığın karşıtı, doğru zamanda doğru tepkiyi verebilmek için gereken kadar bekleyebilmektir.
Üstelik bilimsel araştırmalar da sabrı sabit bir kişilik özelliği olarak görmek yerine, duygu düzenleme ve karar verme süreçleriyle bağlantılı biçimde ele alıyor. PubMed+1
Forumda Asıl Tartışılması Gereken Soru
Sizce sabırsızlık hayatınızda en çok neye mal oldu?
Para mı?
İş fırsatı mı?
Bir ilişki mi?
Yanlış verilmiş bir karar mı?
Yoksa bazen tam tersine, sabırsızlığınız sayesinde gereksiz yere beklemeyi bırakıp doğru bir adım mı attınız?
Bir de şu ayrımı tartışmak ilginç olabilir:
“Sabırlı olmak” gerçekten daha iyi karar vermek anlamına mı geliyor, yoksa bazı durumlarda fazla sabır da fırsat kaybına mı yol açıyor?
Çünkü gerçek hayatta mesele hızlı olmak veya yavaş olmak değil. Mesele, hangi kararın hemen verilmesi gerektiğini ve hangi kararın zamana ihtiyaç duyduğunu ayırt edebilmek.
Belki de sabırsız insanın en büyük kaybı zaman değildir.
Henüz ortaya çıkmamış olan ihtimallerdir.